In de kijker

Grondvest

Vierde ICEC-conferentie
12-4-2019

Brexit en staatsgeweld in de Europese Unie

____________________________________________

 

Voor de vierde keer op rij organiseerde het internationaal netwerk voor zelfbeschikkingsrecht ICEC een conferentie in het Europees Parlement onder de auspiciën van EP-lid Mark Demes-maeker (N-VA). Uitgerekend op de dag dat Theresa May in het ‘ei’, het Europees Raadsge-bouw kwam bedelen voor uitstel van de Brexit, vond een reflectie plaats over de mogelijke ge-volgen voor Ierland en Schotland van de uittreding van het Verenigd Koninkrijk uit de Unie. Daarnaast waren er getuigenissen over schrijnende vormen van staatsgeweld in sommige lid-staten die door de Europese instanties nog altijd met de mantel der liefde worden toegedekt.   

 

Brussel, 21 maart 2019 – Dat de Brexit op zichzelf kan beschouwd worden als een uiting van het zelfbeschikkingsrecht staat buiten kijf. In de statuten van ICEC staat dit als volgt be-schreven : “De vereniging wil democratische waarden en mensenrechten promoten, met inbegrip van het democratisch recht op zelf-beschikking. Dit recht moet worden toegepast op alle internationale fora en meer sepcifiek door de instellingen van de Europese Unie. Het recht op zelfbeschikking houdt in dat na-ties zelf altijd kunnen bepalen hoe ver hun soevereiniteit reikt en hoeveel politieke macht overgedragen wordt aan internationale orga-nisaties.” Maar in het geval van de Brexit schuilt er een flinke adder onder het gras. Als we het hebben over nationale zelfbeschikking kunnen we dit niet onverkort op het Verenigd Koninkrijk toepassen want, zo viel EP-lid Mar-tina Anderson (Sinn Féin) met de deur in huis : “Het VK is geen natie.” Ze wees er fijnt-jes op dat om die reden de verkozenen van haar partij uit het noorden van Ierland al van oudsher een consequente lege stoel-politiek voeren in het parlement van Westminster.

Inderdaad, de Engelsen hebben in meerder-heid voor de Brexit gekozen maar dit geldt niet voor de Schotten en de Ieren. Anderson hekelde het feit dat zonder een aangepaste regeling voor Ierland, de Brexit een aanfluiting vormt voor het Goede Vrijdag-akkoord van ruim 20 jaar geleden dat een einde maakte aan het geweld op het eiland, en dat voorzag in een gemeenschappelijk bestuur voor de Ierse Republiek en de regering van Belfast (Stormond) inzake ‘grensoverschrijdende aangelegenheden’. Het Goede Vrijdag-akkoord is een internationaal verdrag dat niet zomaar kan genegeerd worden. Maar de Britse regering vandaag steunt uitgerekend op de enige partij in Ierland die dit verdrag nooit heeft aanvaard, de ultra-Britse Ieren van de DUP, opgericht door wijlen Ian Paisley, de rabiate unionistische dominee. De DUP heeft bij de opgelegde machtsdeling wel altijd haar deel van de macht opgeëist maar nooit constructief samengewerkt aan het bestuur van Noord-Ierland. Dit leidde de laatste jaren ook tot een blokkering van de instellingen. Ander-son acht Londen hiervoor mee verantwoorde-lijk want de Britse regering stelt zich alles be-halve onpartijdig op, ook al in tegenspraak met de Goede Vrijdag-akkoorden. Anderson riep alle internationale verdragspartijen op om de geest van het verdrag te doen respecte-ren. In de gegeven omstandigheden kan in haar ogen alleen een referendum over een herenigd Ierland – met behoud van een aantal Noord-Ierse instellingen - de patstelling door-breken.

In Schotland lijkt men vooral de kat uit de boom te kijken. Aanvankelijk luidde het strijd-lustig dat er een nieuw onafhankelijkheidsre-ferendum moest komen vóór de Brexit een feit was, vervolgens wilde men vooral lobbyen voor een ‘zachte’ Brexit, bijvoorbeeld met be-houd van de douane-unie (maar deze optie werd in de indicatieve stemmingen in West-minster op 28 maart door de 35 SNP-parle-mentsleden niet gesteund, nvdr). Het lijkt erop dat de Schotse nationalisten pas weer op het voorplan willen treden nadat de Brexit een feit is.

Robin Mac Alpine is de voorman van de denktank Common Weal, die in de loop der jaren een stevige reputatie heeft opgebouwd op het vlak van studiewerk ter onderbouwing van een onafhankelijk Schotland, die er in ge-slaagd is om een partij-ongebonden Schotse beweging tot leven te wekken en de campag-ne voor een nieuw referendum gaande houdt. Vandaag meent Mac Alpine echter dat de roep om een nieuw referendum misschien achterhaald is. De Schotse onafhankelijkheid wordt een noodzaak, en meer dan ooit moet die noodzaak in de verf gezet worden.

Maar MacAlpine stond vooral stil bij het pro-bleem ‘Europa’ zelf. “De Brexit is een symp-toom. De Europese Unie is er alleen voor de bedrijven, niet voor de naties en ook niet voor de burgers. De EU staat voor meer techno-cratie en minder democratie. Men wil unifor-me regels voor een continent dat niet uniform is. (…) Niettemin hebben wij Schotten, in meerderheid (62%) gestemd om aan boord te blijven van de EU. Dat geldt ook voor mezelf. Maar we zijn uiterst kritisch voor de EU die alleen maar kan blijven voortbestaan als de beslissingsmacht zo dicht mogelijk bij de bur-gers wordt gelegd.“ Dat betekent een decen-traal bestuur, meer burgerparticipatie, beslis-singsbevoegdheid zoveel mogelijk op lagere echelons leggen.

 

Emeritus professor Jan Degadt had het over de gevolgen van de Brexit voor Vlaanderen, samen met Nederland (en Ierland) de belang-rijkste handelspartners van het Verenigd Ko-ninkrijk. Hij herinnerde er eerst aan dat de Europese Unie van bij het prille begin in de jaren 1950 meer is geweest dan een louter economisch samenwerkingsproject. “Alleen staten kunnen lid worden, wat frustrerend is voor constituerende regio’s als Schotland, Vlaanderen en Catalonië. Maar er bestaat een wonderlijke variatie van verhoudingen voor een aantal bijzondere deelgebieden. Zo verliet Groenland in 1978 de Europese Unie terwijl het toch bleef behoren tot het koninkrijk Denemarken.“ Ook de Spaanse steden Ceuta en Melilla op de Marokkaanse kust behoren wel tot Spanje maar niet tot de EU noch tot de douane-unie, maar zijn wel vrijgesteld van in-voerheffingen.

Maar wat de gevolgen voor Vlaanderen be-treft : terwijl de gemiddelde EU-export naar het VK 5,8% bedraagt is dit voor Nederland 8,22%, voor Vlaanderen 8,26% en voor Ier-land 11,28%. In absolute cijfers bedraagt de Vlaamse export naar het VK 27,85 miljard € terwijl de import goed is voor 15,28 miljard€ op jaarbasis (2017). Er zullen een aantal prangende problemen rijzen bijvoorbeeld voor de Vlaamse visserij inzake visrechten.

Het tweede onderwerp van de studiedag werd ingeleid door de Catalaanse ICEC-woord-voerder Anna Arqué. Het verdroot haar zeer om een pannel voor te zitten met als titel ‘Staatsgeweld’, want dit betekent dat er in de 21ste eeuw nog steeds wrede en onmenselijke praktijken standhouden in Europa. “Het is toch zeer ironisch om te zien hoezeer de Eu-ropese instellingen op hun grondvesten be-ven, en hoezeer Junker, Tusk, May, Merkel enz. in de weer zijn met vergaderen om hun grootste bekommernis uit te stallen wanneer het gaat om het vrij verkeer van goederen, terwijl het licht meteen uitgaat en de bühne wordt verlaten zodra het gaat om schending van vrijheden inzake mensenrechten en poli-tieke meningsuiting.”

Het staatsgeweld wordt ‘legitiem’ genoemd maar dat is zeer problematisch, zeker als men weet hoe bijvoorbeeld in Spanje de Grondwet, waarop men zich vandaag beroept om parle-mentsleden en regeringsleden op te sluiten, historisch is tot stand gekomen in welbepaal-de omstandigheden met als uitdrukkelijk doel om de voormalige franquistische machtheb-bers wit te wassen en om mogelijke toekom-stige opstanden in Catalonië en Baskenland militair te onderdrukken.

Een schrijnend geval is de zaak Altsasu, waarover Isabel Pozueta kwam getuigen. In het Navarrese dorpje Altsasu ontaardde een banale caféruzie in de vroege uurtjes van 15 oktober 2016 in een handgemeen met vele betrokkenen, onder wie twee agenten van de Guardia Civil, die er in burger mee aan het hij-sen waren. Eén van hen moest het met een gebroken enkel bekopen. Een jammerlijk voorval waarvan er zich jaarlijks duizenden voordoen in Spanje (ong. 9.300 in 2017) en die meestal leiden tot een veroordeling tot schadevergoeding en andere lichte straffen.

 

Niet zo echter in Altsasu, een dorpje met een sterke Baskischgezinde gemeenschap, waar verenigingen van slachtoffers van ETA plots de zaak gingen oppoken tot een typisch geval van ‘maatschappelijke terreur’, een verhaal dat door de Spaanse pers als zoete koek werd geslikt. In plaats van dat de zaak werd beslecht door de plaatselijke rechtbank van Pamplona bekwamen de advocaten van de Guardia Civil dat de zaak als ‘terroristisch misdaad’ werd gekwalificeerd zodat de speciale terrorismerechtbank Audiencia Nacional van Madrid bevoegd werd, die buitenproportionele straffen uitsprak van 9 tot 13 jaar, zonder mogelijkheid tot vervroegde vrijlating en waarbij de 7 betrokken jongeren net als de ETA-veroordeelden in gevangenissen ver van huis werden opgesloten. Weliswaar moest de Audiencia Nacional erkennen dat er van een terroristisch misdrijf geen sprake was maar desondanks bleef de strafmaat van de orde van een terroristisch misdrijf. 

Dat de rechtbank van Pamplona protest had aangetekend bij de Audiencia Nacional over deze bevoegdheidsschending mocht niet baten : het Spaans Hooggerechtshof achtte de Audiencia Nacional wel degelijk bevoegd. In de voorbije zomer konden de jongeren dan toch gehervestigd worden in een gevangenis in Baskenland. Een beroepsprocedure is hangende bij het Spaans Hooggerechtshof, waarna ook nog naar Straatsburg kan worden getrokken. Intussen blijven deze jongelui nog jaren in de cel zitten, wezenlijk enkel en alleen omdat ze Baskisch zijn. Terwijl het Spaanse staatsgeweld overduidelijk is kwam de en Corsicaan François Alfonsi, burgemeester van Osani, getuigenis afleggen van het Corsicaanse wedervaren. Ondanks de recente overweldigende verkiezingsoverwinning van de Corsicaanse nationalisten, valt de Corsicanen alleen misprijzen ten deel. “Men kan zeggen dat in Spanje het recht op politieke zelfbeschikking wordt geschonden en het recht om op te komen voor een onafhankelijk Catalonië. Maar ons Corsicanen wordt zelfs het bestaansrecht ontzegd. Wij hebben niet het recht om te bestaan, niet als volk, niet als cultuur, zelfs niet als taalgemeenschap.” Alfonsi verwees naar de botte weigering van president Macron om ook maar één van de Corsicaanse verzuchtingen in te willigen en beschreef uitvoerig het vernederende bezoek van de Franse president een jaar geleden, waar zelfs geen Corsicaanse vlag mocht hangen op de plaatsen waar die het woord kwam voeren. 

Door een mank lopende timing kon helaas Karl Drabbe (Doorbraak) tijdens de conferen-tie helaas niet aan het woord komen. We bel-den hem niettemin voor een reactie. Drabbe heeft tot zijn verwondering vastgesteld dat er in de belangrijkste Engelse woordenboeken (Oxford, Cambridge, London, Collins) geen lemma als ‘State Violence’ bestaat en dat het begrip ook niet voorkomt als onderdeel van een ander lemma. Eigenaardige lacune. Hij stelt ook vast dat de twee West-Europese voorbeelden die op de conferentie werden aangehaald toch niet toevallig Frankrijk en Spanje waren. Dat laatste land bedient zich zonder schaamte van ‘hard power’ om de re-belse regio’s te onderdrukken, terwijl Frankrijk subtielere ‘soft power’ aanwendt. Frankrijk slaagt er bijvoorbeeld met zijn recente admini-stratieve hervorming ook in de vis te verdrin-ken door historische regio’s te laten opgaan in grotere gehelen.

Beide landen zijn ook jonge staten met cen-tralistische neigingen. Hij verwijst daarbij naar het standaardwerk van Eugen Weber ‘Turning Peasants into Frenchmen’ waarin de creatie van de Franse natiestaat wordt beschreven die tussen 1789 en 1918 haar beslag krijgt “met de hak van de laars en de bajonet op het geweer en waarin de Eerste Wereldoorlog een cruciale fase is geweest.

Vandaag lijkt het statencentralisme te zegevieren, en staat het zelfbeschikkingsrecht onder druk, besloot Mark Demesmaeker de studiedag. “Het zelfbeschikkingsrecht is zogezegd een universeel mensenrecht tot het op de heersende orde botst. Het mag bestaan zolang het keurig braaf en onderdanig is. Meer ambitie wordt genadeloos afgestraft, tot in de rechtbank toe.

Bernard DAELEMANS

Terug naar overzicht