'Vrije' verkiezingen?

Verkiezingen worden terecht het hoogfeest van de democratie genoemd. Onder "vrije verkiezingen" wordt onder meer verstaan dat er algemeen stemrecht bestaat, dat de stemming geheim is en dat iedereen die dat wil de mogelijkheid heeft om zich kandidaat te stellen. Bij vrije verkiezingen is het ook belangrijk dat er geen politieke of sociale druk wordt uitgeoefend op de kiezer om zijn keuze in deze of gene richting te beïnvloeden. Dat kandidaten, politieke partijen en spelers uit het middenveld volop reclame maken, hoort uiteraard bij de spelregels van de verkiezingen. Bedenkelijker wordt het als er belastingsgeld wordt aangewend of afgewend om de politieke keuze van de burger te beïnvloeden, of als media die geacht worden neutraal te zijn, op slinkse wijze de burger bij het handje nemen in het kieshok.

Overheid gaf paternalistisch stemadvies

Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 financierde de Vlaamse overheid een reclamecampagne met als motto "Denk niet cliché - stem niet cliché". Met foto's van een vrouwelijke "Hulk", een blinde "Batman" en een zwarte "Superman" werd de kiezer ertoe aangezet om voor groepen te stemmen die ondervertegenwoordigd zijn in de politiek: vrouwen, allochtonen en gehandicapten. Mannelijke, blanke en gezonde kandidaten moesten dus met lede ogen toezien hoe minister Kathleen Van Brempt overheidsgeld gebruikte om hun kansen bij de verkiezingen naar omlaag te duwen. De begeleidende tekst liet er geen twijfel over bestaan: "In jouw gemeente- en provincieraad zitten heel veel blanke mannen van middelbare leeftijd. In verhouding veel meer dan dat er in je buurt wonen. Waarom zouden er niet wat meer verschillende mensen tussen mogen zitten?" Met andere woorden: in het verleden heeft de domme kiezer fout gestemd door overwegend blanke mannen van middelbare leeftijd te verkiezen, en daarom gooit de overheid er wat geld tegen aan om die kiezer tot andere gedachten te brengen. Een bedenkelijke praktijk die tegen de geest van "vrije verkiezingen" ingaat, en die bij mij alvast een omgekeerde reflex teweegbracht. Als de overheid mij als burger zo dom acht dat zij meent mij raad te moeten geven over het soort kandidaten waar ik moet voor stemmen, dan doe ik het omgekeerde. De campagne van Van Brempt herleidt overigens kandidaten tot de groep waartoe ze behoren, in plaats van de nadruk te leggen op hun inhoudelijke kwaliteiten.

Verdachte timing

Op 17 mei, drie weken voor de verkiezingen, organiseerde de vzw Belgavox een gratis concert in Brussel met als bedoeling "het versterken van de solidariteit, de dialoog, het respect, het samenhorigheidsgevoel en de multiculturele diversiteit in België". Dit doel, in combinatie met de timing vlak voor de verkiezingen, kan niet anders dan politiek geïnspireerd zijn, met name tegen het streven naar meer Vlaamse autonomie. In de statuten van Belgavox, die enkel in het Frans werden opgesteld en in het Belgisch Staatsblad gepubliceerd, staan veertien oprichters vermeld. Eén van hen is Jan Hautekiet, die bij de openbare omroep verantwoordelijk is voor "directe marktstrategie", in het bijzonder de domeinen "cultuur" en "Vlaamse identiteit". Behalve deze betrokkenheid van een VRT-ambtenaar, is de overheid nog op andere manieren betrokken partij: de NMBS bood goedkope treintickets aan, de VRT en de RTBf zonden het concert gratis uit en de Nationale Loterij, Belgacom en de Stad Brussel sponsorden het evenement. Het getuigt op zijn minst van een bedenkelijke ethiek dat allerlei overheidsbedrijven financiële ondersteuning bieden aan een initiatief dat vlak voor de verkiezingen een ideologisch doel vooropstelt dat alvast communautair niet neutraal is.

Op 6 april zond de VRT de reportage "Puur persoonlijk - een jaar uit het leven van Guy Verhofstadt" uit. Journaliste Sarah De Bisschop had de politicus een jaar lang op de voet gevolgd en de pakkendste momenten samengebald in vijftig minuten televisie. Deze reportage werd uitgezonden binnen de "sperperiode" van drie maanden voor de verkiezingen, waarbinnen zowel de communicatie als de verkiezingsuitgaven aan strenge voorwaarden zijn onderworpen. Hoewel de Verhofstadt-reportage de letter van de wet niet overtrad, kan men zich afvragen waarom de openbare omroep de lijsttrekker voor de Europese verkiezingen van één partij extra in het zonnetje zet met een dergelijke reportage, terwijl de lijsttrekkers van andere partijen niet van een dergelijke voorkeursbehandeling konden genieten. Niet de reportage op zich, maar de timing ervan binnen de sperperiode, is op zijn minst bedenkelijk te noemen.

Kieswijzers en Massapeilingen

De Vlaamse overheid is verder als enige aandeelhouder van de VRT betrokken partij bij het organiseren van een "Kieswijzer" (in samenwerking met De Standaard) die stemadvies geeft op basis van de antwoorden die de gebruiker op een twintigtal summiere vragen ingeeft. Op 17 mei organiseerde de openbare omroep ook een massale interactieve bevraging bij 5000 Vlamingen. De mening van de "doorsnee-Vlaming" die daaruit naar voren kwam, wijst de onbesliste kiezer alvast de te volgen "middenweg". Zo wees het VRT-onderzoek uit dat 84 % van de Vlamingen de hoge lonen van topmanagers een storend maatschappelijk probleem vindt. Wie er anders over denkt, kan vanaf nu op basis van deze cijfers een "extremist" worden genoemd.

Kortom, van een terughoudende opstelling van de overheid die zich onderwerpt aan het soevereine oordeel van de kiezer, is nauwelijks sprake. De overheid mengt zich actief in de campagne, en beïnvloedt rechtstreeks en onrechtstreeks het kiesgedrag via culturele evenementen met politiek karakter, video-hagiografieën van toppolitici, kieswijzers en peilingen naar de mening van de "model-Vlaming". De officiële sperperiode is daarbij het schaamlapje dat enige orde schept in de wedijver tussen de kandidaten, maar de actieve rol van de overheid bij het beïnvloeden van de kiezer geenszins tempert. De term "vrije verkiezingen" valt dan ook met een korrel zout te nemen.

Luc Van Braekel

De auteur is burgerlijk ingenieur, ICT-consultant, ondernemer, websitebouwer en blogger op www.lvb.net